Zbigniew Dłubak

Trudno powiedzieć, czy to fotografia była przyczynkiem do filozoficznych rozważań Dłubaka, czy raczej ich wynikiem. Na pewno jednak był Zbigniew Dłubak postacią wyjątkową w polskim świecie artystycznym, i w dziedzinie praktyki, i teorii fotografii.

Zbigniew Dłubak urodził się w 1921 roku; w czasie wojny uczył się malarstwa i rysunku, z czasem też fotografii. Jednak nigdy nie posiadł artystycznego „szkolnego” wykształcenia, był, jak samo o sobie mówił,  „samoukiem”.
Po wojnie zajął się przede wszystkim swoją twórczością artystyczną, w której łączył fotografię z malarstwem (zawsze było to malarstwo abstrakcyjne); tworzył też tzw. environment, abstrakcyjne instalacje, aranżacje przestrzenne, tzw. fotoobiekty. Od początku Dłubak zajmował się bowiem fotografią w wydaniu nowoczesnym, awangardowym, traktując ją raczej jako pretekst i środek do głębszej artystycznej wypowiedzi.
Ale polem jego działań nie była tylko własna twórczość. Współpracował jako kurator z wieloma galeriami, był współorganizatorem wielu wystaw;  w latach 1953 – 1972 był redaktorem naczelnym najważniejszego w swojej dziedzinie polskiego magazynu – „Fotografia”. Blisko 10 lat (1966-1975) wykładał w Wyższej Szkole Filmowej i Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Łodzi.

„Tak jak w innych dziedzinach sztuki, tak samo w fotografii są dwa bieguny. Jeden biegun dotyczy samej materii fotograficznej, to znaczy tego co fotograf prezentuje publiczności, czy oglądającym do obejrzenia, zaakceptowania, zrozumienia. I druga strona tej sprawy polega na tym, że w tym co się prezentuje kryje się jeszcze coś takiego, co zaprezentować wprost się nie da. Wtedy można liczyć tylko na to, że odbiorca ma ten typ wrażliwości, który w jakiś sposób będzie w stanie skontaktować się z tym materialnym dziełem prezentowanym przez artystę.”
Tak mówił artysta podczas otwarcia swojej wystawy w Małej Galerii ZPAF – CSW w Warszawie w 1994 roku.
To chyba właśnie kwintesencja fotografii Dłubaka – który nie zatrzymał się w swojej twórczości na pokazywaniu na zdjęciu realnych przedmiotów, ale za ich pomocą starał się dotrzeć do wrażliwości widza, by powiedzieć mu coś, czego na zdjęciu nie da się pokazać wprost.

Już pierwsze ważne prace artysty – pochodzące z 1948 roku ilustracje do poematy Pabla Nerudy „Serce Magellana” – to solaryzacje i sfotografowane w trybie makro przedmioty -  poprzez te zabiegi straciły one swoją realność, stając się bardziej surrealistycznymi wizjami niż „czystą” fotografią.
W połowie lat 60. zaczął tworzyć pierwsze environments, których cykl nazwał „Ikonosfery”. Były to przestrzenne instalacje fotograficzne, kompozycje ogarniające całą przestrzeń galerii.
Wkrótce potem Dłubak stworzył znane cykle, m.in. „Gestykulacje”, „Tautologie”, a w latach 80. powstały najbardziej rozpoznawalne jego prace - „Asymetrie”.
Instalacja „Ikonosfera” powstała ze zdjęć zebranych w cyklu „Egzystencje”. Jak wspomina artysta – cykl ten, tworzony początkowo jako dokumentacja banalnej rzeczywistości dookoła, przestał wystarczać. Powstały więc z niego instalacje, których rozmieszczenie w przestrzeni wzbogaciło przekaz.

Od początku Zbigniew Dłubak podchodził do twórczości artystycznej w sposób bardzo intelektualny, publikował też wiele tekstów z dziedziny teorii sztuki, teorii fotografii (bardzo często ukazywały się one zagranicą, były tam znane, bo w pełni odpowiadały poszukiwaniom artystycznym awangardy zachodnio-europejskiej).
Jego zdjęcia, a raczej całe ich cykle, są przesiąknięte intelektualnym przekazem, nie są tylko – choć czasem może tak wyglądają – zabawą formą.
Cykl „Asymetrie” jest wynikiem inspiracji i przemyśleń na temat najważniejszej lektury polskiego konstruktywizmu – „Teorii widzenia” Władysława Strzemińskiego. Dłubak znał Strzemińskiego i często przyznawał się do bliskości z teoriami przez niego wyznawanymi.

Prace Dłubaka, łączące w sobie wpływy sztuki abstrakcyjnej i konceptualizmu, często podejmowały problemy języka sztuki, tego, w jaki sposób można na widza oddziaływać, jakimi formami powinna posługiwać się sztuka by nieść ze sobą jakieś znaczenia.
Dłubak pokazuje często całe sekwencje znaków, pochłania go temat „symbolu”, pojedynczego „znaku” jako przekazu. Cykl „Gestykulacje” jest najsilniejszym wyrazem tych przemyśleń. W owym czasie – w latach 70. – na świecie istniała duża grupa artystów, których zajmowały problemy z pogranicza antropologii, filozofii, teorii języka. W tym nurcie właśnie powstawały też prace Dłubaka.

Poza fotografią i malarstwem Dłubak ma ogromne zasługi w propagowaniu w Polsce nowych prądów w fotografii.
Był inicjatorem i współautorem dwóch niezwykle istotnych wystaw: "Fotografia subiektywna" (1968) i "Fotografia poszukująca" (1971). Te dwie ekspozycje zmieniły sposób patrzenia na nowoczesną fotografię w Polsce, otworzyły drogę dla rozwiązań awangardowych. Współorganizowana przez Dłubaka wystawa "Polska Fotografia Nowoczesna" była prezentowana w latach 70. w Szwajcarii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Argentynie, Japonii i bardzo przyczyniła się do popularyzacji polskiej sztuki współczesnej.
Nie do pominięcia jest też rola Dłubaka jako redaktora naczelnego „Fotografii”, pisma, które przez dziesiątki lat kształtowało polskie środowisko fotograficzne. Które jako jedyne prezentowało zdjęcia współczesnych artystów, także zza zachodniej granicy.
Można by długo wyliczać działania, w których brał udział Zbigniew Dłubak, a które miały fundamentalny wpływ na polskie środowiska artystyczne. Założenie Grupy 55; stworzenie tzw. Seminarium Warszawskiego, gdzie ze studentami i absolwentami uczelni artystycznych prowadził dyskusje o języku sztuki, teorii wypowiadania się przez sztukę.
W listopadzie 2003 roku w warszawskiej Galerii Zachęta odbyła się duża wystawa retrospektywna, podsumowująca 50 lat twórczości artysty.
Zbigniew Dłubak zmarł 21 sierpnia 2005 w Warszawie.

Anna Cymer

Zobacz więcej publikacji w dziale Klasyka.
Obserwuj komentarze tego artykułu za pomocą RSS 2.0.
Skomentuj ten artykuł poniżej.